on yıllarda Çin’de internet mahkemesi sisteminin gelişimi önemli sonuçlar doğurmuş ve yeni bir mahkeme modelinin inşa edilmesine imkân sağlamıştır. Dijital hizmetlerin, dijital yargılama süreçlerinin ve yargı kararlarının dijital icrasının bütüncül biçimde geliştirilmesi tüm işlemleri çevrim içi ortamda gerçekleştirilen dijital mahkemenin oluşturulmasını mümkün kılmıştır.
İnternet mahkemeleri – ‘Akıllı Mahkemeler’ ağ teknolojileri ilk kez Zhejiang ve Jiangsu eyaletlerinde uygulanmış ve yaygın biçimde kullanılmış olup, bu durum yargı sisteminin dijitalleşmesinin teşvik edilmesine katkı sağlamıştır. 2012 yılında Zhejiang Eyaleti mahkemeleri, Çin’de ilk kez çevrim içi yargısal açık artırmaları, internet mahkemelerini ve duruşma tutanaklarının tutulmasına ilişkin reformları hayata geçirmiştir.
Hangzhou İnternet Mahkemesi 18 Ağustos 2017 tarihinde kurulmuştur. Söz konusu mahkemeye ilk faaliyet yılı içinde 12.000’den fazla davacı başvurmuştur. Ayrıca, tek bir yargılamanın süresi, geleneksel mahkemelere kıyasla yaklaşık %50 oranında azalmıştır. Haziran 2023 itibarıyla toplamda 204.953 dava başvurusu alınmış olup, davaların yaklaşık üçte ikisi internet üzerinden duruşma öncesi aşamada çözüme kavuşturulmuş; yalnızca üçte biri yargılama süreci kapsamında mahkeme duruşmalarında ele alınmıştır.
2018 yılında bu programa Pekin ve Guangzhou (Guangdong Eyaleti) da dâhil edilmiştir. Çin’in internet endüstrisinin başlıca merkezleri olan bu şehirler, söz konusu alanda sıklıkla idari ve medeni hukuk uyuşmazlıklarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Sadece Pekin İnternet Mahkemesi, faaliyete geçtiği ilk yıl içinde 25.000’den fazla davayı incelemiş, bu davaların yaklaşık %80’inde taraflardan en az biri başkentte ikamet etmiyor olmasına rağmen, fiziken mahkemeye gelmeksizin yargılamaya katılma imkânı elde etmiştir. Bu durum, söz konusu mahkemelerin yetki alanına giren uyuşmazlıklar bakımından ülkedeki adalete erişim düzeyini önemli ölçüde artırmıştır.
Büyük veriye dayalı olarak internet mahkemeleri; idari kolluk organları, halk arabuluculuğu kurumları ve noterlik makamları ile birlikte veri paylaşımına dayanan “kesintisiz bir entegrasyon” modeli oluşturmuştur. İnternetin 24 saat esasına göre çalışması gibi, mahkemeler de kesintisiz biçimde faaliyet göstermektedir. Bu yargılama modelinin temel ilkeleri “seyahat süresi sıfır” ve “ulaşım maliyeti sıfır” olarak ifade edilmektedir. Tarafların yargılama sürelerine ilişkin beklentilerinin yüksek olması nedeniyle internet mahkemeleri oluşturulmuş, bu mahkemelerde ortalama yargılama süresi yalnızca 32 dakika olarak belirlenmiştir.
Elektronik delillerin muhafazası ve elde edilmesine ilişkin güçlüklerin aşılması bakımından ise internet mahkemeleri, ülkede ilk kez yargısal amaçlı bir blokzincir platformuna geçiş yapmıştır. Tarafların sipariş numarası, hesap adı ve benzeri bilgileri sunmaları hâlinde, asıl veriler doğrudan platformun ortak veri havuzundan temin edilebilmekte; bu sayede elektronik delillerin tahrif edilmesi veya sonradan değiştirilmesi riski etkin biçimde önlenmektedir.
Hangzhou İnternet Mahkemesi, yargılama usulüne ilişkin tamamen yeni kurallar geliştirmiş. Mahkeme uygulamasında ilk kez “asenkron yargılama” modelini hayata geçirmiştir. Bu model, tarafların yargısal faaliyetlere aynı anda değil, kendi boş zamanlarını kullanarak asenkron biçimde katılmalarına imkân tanımaktadır. Yargılama sürecinin tüm aşamaları, belirlenen süreler içinde platforma giriş yapılarak ve tarafların kendi zaman tercihleri doğrultusunda asenkron olarak tamamlanabilmektedir. Bu yaklaşım, geleneksel anlamda mahkemede hazır bulunma kavramına yeni bir içerik kazandırmaktadır. Platform ayrıca asenkron ve senkron olmak üzere iki tür arabuluculuk işlevine sahiptir. Bunlar, sırasıyla WeChat benzeri kısa mesaj gönderme ve alma işlevi ile görüntülü görüşme işlevine benzemektedir. Arabuluculuk yoluyla anlaşmaya varmak isteyen taraflar, birbirlerine mesaj bırakabildikleri gibi görüntülü görüşme aracılığıyla da iletişim kurabilmektedir. Bu sayede tarafların kaygı düzeyi azalmakta; yargılama süreçlerine daha aktif katılım sağlanmakta ve uyuşmazlıklar daha etkin biçimde çözüme kavuşturulmaktadır.
Aray Bulatova Talgatovna
